ప్రమాదం జరిగిన ప్రాంతంలో రెస్య్కూ సిబ్బంది
సిక్కిం హిమాలయ ప్రమాదం ఏం పాఠం చెబుతోంది?
తీస్తా ప్రాజెక్ట్ ప్రమాదంలో 25 మంది కార్మికుల మృతి
సిక్కింలో నిర్మాణంలో నేషనల్ హైడ్రో ఎలక్ట్రిక్ పవర్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడ్(ఎన్ హెచ్పీసీ) కు చెందిన 500 మెగావాట్ల తీస్తా స్టేజ్- VI జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టు కుప్పకూలి 25 మంది కార్మికులు మరణించారు. వీరి మృతదేహాలను గురువారం వెలికితీశారు.
ఈ ఘటన మీథేన్ వాయువు వెలువడి పేలుడు సంభవించినట్లు అధికారులు అనుమానిస్తున్నారు. అదే రోజు, నామ్చి జిల్లాలోని సమర్దుంగ్లో నిర్మాణంలో ఉన్న ADIT-III సొరంగంలో జరిగిన ఈ ఘటనపై దర్యాప్తు చేయడానికి ఇలాంటి సంఘటనలు పునరావృతం కాకుండా నివారించడానికి చర్యలు సిఫార్సు చేయడానికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఒక ఉన్నత స్థాయి కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది.
అయితే పర్యావరణవేత్తలు, స్థానికులలో కొత్త భయాందోళనలు ఉన్నాయి. తూర్పు హిమాలయ ప్రాంతాలలో భారత ప్రభుత్వం చేపడుతున్న మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్ట్ లు అన్ని పరిమితులను దాటిపోతుందా అనే మౌలిక ప్రశ్నలను సైతం లేవనెత్తింది.
2023లో సంభవించిన హిమానీనద సరస్సు విస్పోటన జరిగిన మూడేళ్ల తరువాత ఈ సంఘటన జరిగింది. అప్పటి వరద ఎగువన ఉన్న 1,200 మెగావాట్ల తీస్తా III జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టును నాశనం చేయడంతో పాటు, దిగువన ఉన్న అనేక ప్రాజెక్టులను దెబ్బతీసింది.
అప్పటి నుంచి హిమాలయాల్లో పదే పదే వరదలు రావడం, కొండచరియలు విరిగిపడటం, పర్వత వాలులు కుంగిపోవడం తరుచుగా జరుగుతున్నాయి. ఇవన్నీ కూడా హిమాలయ పర్వత వాతావరణం ఎంత సున్నితంగా ఉన్నాయో తెలియజేస్తున్నాయి.
ఇప్పుడు ఈ సొరంగం కూలిపోవడం ఆ ఆందోళనలకు మరింత ఆజ్యం పోసింది. ప్రపంచంలోనే అత్యంత నూతన పర్వత శ్రేణులలో ఒకటైన ఈ ప్రాంతంలో భారీస్థాయి భూగర్భ నిర్మాణాల వల్ల కలిగే ప్రమాదాలను ఇది ఎత్తి చూపుతోంది.
యుఎస్ జియోలాజికల్ సర్వే (USGS) ప్రకారం, పాత పర్వత శ్రేణుల్లా కాకుండా, భారత, యురేషియన్ టెక్టోనిక్ ప్లేట్లు ఢీకొంటూ ఉండటం వల్ల హిమాలయాలు ఇంకా పైకి లేస్తున్నాయి. ఈ రెండు ప్లేట్లు సంవత్సరానికి సుమారు 40-50 మిల్లీమీటర్ల చొప్పున దగ్గరవుతున్నాయని, దీనివల్ల ఈ ప్రాంతం ప్రపంచంలోనే అత్యంత భూకంపాలు సంభవించే ప్రదేశాలలో ఒకటిగా మారిందని ఆ సంస్థ చెబుతోంది. సిక్కింలోని చాలా భాగం భారతదేశంలోనే అత్యధిక భూకంప ప్రమాదం ఉన్న సీస్మిక్ జోన్ V పరిధిలోకి వస్తుంది.
భౌగోళికంగా కొత్తవైన హిమాలయ శిలలు పగిలిపోయి వదులుగా ఉన్నాయి. చురుకుగా ఉన్న టెక్టానిక్ ప్లేట్స్.. నిటారుగా వదులుగా ఉన్న భూభాగం కలిసి సొరంగ నిర్మాణాల స్థిరత్వానికి పెద్ద సవాళ్లు విసురుతున్నాయి. ఇటీవలి సంవత్సరాలలో ప్రచురించబడిన "హిమాలయన్ హైడ్రో-పవర్ టన్నెల్స్లో స్థిరత్వ సవాళ్లు, నివారణ పద్ధతులు" అనే పరిశోధనా పత్రంలో ఈ విషయాన్ని హైలైట్ చేసింది.
తాజా ప్రమాదం తర్వాత, మేఘాలయలోని షిల్లాంగ్లో ఉన్న నార్త్-ఈస్టర్న్ హిల్ యూనివర్శిటీకి చెందిన భూగర్భ శాస్త్రవేత్త దేవేష్ వాలియా మాట్లాడుతూ, పేలుడు సంభవించడానికి ముందు బొగ్గు కలిగిన శిలా నిర్మాణాలలోని భూగర్భ పగుళ్లలో మీథేన్, ఇతర వాయువులు పేరుకుపోయి ఉండవచ్చని అన్నారు. విషపూరిత వాయువుల ఉనికి సొరంగం లోపల సహాయక చర్యలకు కూడా ఆటంకం కలిగించింది.
వాస్తవానికి, ఈ రోజు చర్చిస్తున్న అనేక ప్రమాదాలను తాజా విపత్తుకు చాలా సంవత్సరాల ముందే గుర్తించారు. తొలి హెచ్చరికలలో ఒకటి తీస్తా III ప్రాజెక్ట్ పర్యావరణ మదింపు సమయంలోనే వచ్చింది. ఎగువ తీస్తా బేసిన్లో పర్యావరణ ప్రభావ అంచనాలపై తదుపరి సమీక్ష, పర్యావరణ ప్రభావాలను తగినంతగా అంచనా వేశారా లేదా అనే దానిపై ప్రశ్నలు లేవనెత్తింది.
కాగా.. ప్రాజెక్ట్ ప్రాంతంలో దాని చుట్టుపక్కల వన్యప్రాణుల ఉనికిని మదింపు తక్కువగా అంచనా వేసిందని కంప్ట్రోలర్, ఆడిటర్ జనరల్ నివేదిక ఇచ్చింది. ఈ మదింపు ఆ ప్రాంతం జీవవైవిధ్యం, భౌగోళిక సున్నితత్వాన్ని తగినంతగా పరిగణనలోకి తీసుకోలేదని విమర్శకులు వాదించారు. స్థానిక వర్గాల నుంచి, ముఖ్యంగా ఆదివాసీ లెప్చాల నుంచి కూడా వ్యతిరేకత వ్యక్తమైంది. ఎగువ తీస్తా లోయ వారికి లోతైన సాంస్కృతిక, ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉంది.
పేలుళ్లు, సొరంగాల తవ్వకం ప్రభావాలు..
దాదాపు రెండు దశాబ్దాలుగా, అఫెక్టెడ్ సిటిజన్స్ ఆఫ్ టీస్తా (ACT) వంటి బృందాలు, గ్రామాల కింద పదేపదే పేలుళ్లు జరపడం, సొరంగాలు తవ్వడం వల్ల ఇప్పటికే కొండచరియలు విరిగిపడటం, సెలయేళ్లు ఎండిపోవడం, ఇళ్లు పగుళ్లు రావడం, వాలు ప్రాంతాలు అస్థిరంగా మారడం వంటివి జరుగుతున్నాయని ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తోంది.
2023లో టీస్తా III ధ్వంసమైన తర్వాత, ఈ ఆందోళనలు మరింత తీవ్రమయ్యాయి. శివ్ నాదర్ విశ్వవిద్యాలయం సెంటర్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్ ఫర్ హిమాలయన్ స్టడీస్ ఇటీవల విడుదల చేసిన ఒక పాలసీ బ్రీఫ్ ప్రకారం, GLOF విపత్తు సంభవించినప్పటికీ, ఉత్తర సిక్కిం అంతటా భారీ జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులను స్థానిక సమాజాలు వ్యతిరేకిస్తూనే ఉన్నా, టీస్తా III పునర్నిర్మాణానికి 2025లో పర్యావరణ అనుమతి మంజూరు చేయబడింది.
2023లో డ్యామ్ తెగిపోయిన తర్వాత టీస్తా III ప్రాజెక్టును పునర్నిర్మించే ప్రతిపాదనను సమీక్షిస్తున్నప్పుడు, పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ నిపుణుల అంచనా కమిటీ, డ్యామ్ భద్రత, కొండచరియలు విరిగిపడే ప్రమాదాలు, GLOF నష్టాలపై ఆందోళనలను పునరుద్ఘాటించింది.
ఈ ప్రాజెక్టు పర్యావరణ అంచనా సమయంలో సంవత్సరాల క్రితం లేవనెత్తిన సమస్యలనే ఇది పునరావృతం చేసింది. పర్యావరణ కార్యకర్త ACT సభ్యుడు అయిన గ్యాట్సో లెప్చా మాట్లాడుతూ, 2023 గ్లోఫ్ (GLOF) తీస్తా బేసిన్ను ప్రాథమికంగా మార్చివేసిందని, దశాబ్దాల నాటి పర్యావరణ ప్రభావ అంచనాపై ఆధారపడటం నిలకడలేనిదని అన్నారు.
"అయితే, పునర్నిర్మాణ ప్రతిపాదన కోసం ఉపయోగిస్తున్న EIA 2000లో తయారు చేయబడినది. 2000 సంవత్సరం నుంచి నది ప్రవాహ సామర్థ్యం, భూభాగ స్వరూపంతో సహా చాలా మార్పులు వచ్చాయి. కొత్తగా EIA చేయవలసి ఉంది. వారు ఇప్పటికీ పాత EIAని ఉపయోగించలేరు," అని ఆయన 'ది ఫెడరల్'తో అన్నారు.
ఇటీవల, జలవిద్యుత్ మౌలిక సదుపాయాలను పునర్నిర్మించడం, విస్తరించడం వలన ఇప్పటికే బలహీనపడిన పర్వత వాలులు మరింత ఒత్తిడికి గురికావచ్చని నివాసితులు ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు. భూకంప లేదా దీర్ఘకాలిక పర్యావరణ ప్రభావాలపై సమగ్రమైన సంచిత అంచనా ఏదీ చేపట్టలేదని ఎత్తి చూపుతూ, గతంలో జరిగిన సొరంగాల తవ్వకం, బ్లాస్టింగ్ కార్యకలాపాల వల్లే కొండచరియలు విరిగిపడటం, కోత నిర్మాణ నష్టం వాటిల్లుతున్నాయని గ్రామస్థులు ఆరోపిస్తున్నారు.
నిర్మాణం తిరిగి ప్రారంభమయ్యే ముందు తీస్తా స్టేజ్ VI ప్రాజెక్టుకే కొత్తగా పర్యావరణ అంచనా జరిగిందా అని కూడా లెప్చా ప్రశ్నించారు. వాస్తవానికి లాంకో తీస్తా హైడ్రో పవర్ లిమిటెడ్ అభివృద్ధి చేసిన 500 మెగావాట్ల ప్రాజెక్ట్, ఆ కంపెనీ దివాలా ప్రక్రియలోకి ప్రవేశించిన తర్వాత నిలిచిపోయింది. ఆ తర్వాత 2019లో ఎన్హెచ్పిసి దీనిని స్వాధీనం చేసుకుని, 2021లో పనులను తిరిగి ప్రారంభించింది.
"ఈ ప్రాజెక్ట్ కొంతకాలం పాటు నిలిచిపోయింది. ఆ తర్వాత అకస్మాత్తుగా వారు మళ్లీ పర్వతాన్ని తవ్వడం ప్రారంభించారు. మీరు అలా చేయలేరు. తీస్తా VI ప్రాజెక్ట్ మళ్లీ పర్యావరణ ప్రభావ అంచనా (EIA)కు గురైందా? కాలక్రమేణా ప్రతిదీ మారుతుంది, దానికి అనుగుణంగానే మనం పనిచేయాలి," అని ఆయన అన్నారు.
'యువ పర్వతాలలో మీథేన్..'
జూలై 20 నాటి సొరంగ దుర్ఘటనను ప్రస్తావిస్తూ, "జల విద్యుత్ హరిత ఇంధనం కాదని, ఇది మీథేన్ వాయువుకు అతిపెద్ద కారకమని మేము గతంలో చెప్పిన విషయాన్నే ఈ సంఘటన రుజువు చేస్తోంది. యువ పర్వతాల సానువుల కింద ఎల్లప్పుడూ మీథేన్ బంధించబడి ఉంటుంది." 25 మంది ప్రాణాలు కోల్పోవడం మానవ హక్కుల పట్ల తీవ్ర నిర్లక్ష్యాన్ని, జవాబుదారీతనం లోపాన్ని సూచిస్తోందని కూడా ఆయన ఆరోపించారు.
తూర్పు హిమాలయాల్లో గత దశాబ్ద కాలంలో మౌలిక సదుపాయాల నిర్మాణం వేగంగా పుంజుకుంది. సిక్కిం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్లలో ప్రణాళికలో ఉన్న లేదా నిర్మాణంలో ఉన్న డజన్ల కొద్దీ జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులతో పాటు, మెరుగైన అనుసంధానత, చైనా సమీపంలో సరిహద్దు మౌలిక సదుపాయాలను బలోపేతం చేయడం అనే భారతదేశపు రెండు లక్ష్యాల కారణంగా ఈ ప్రాంతంలో వ్యూహాత్మక రహదారులు, రైల్వే సొరంగాలు, సరిహద్దు రోడ్లు ఇతర కారిడార్ల వేగవంతమైన విస్తరణ జరుగుతోంది.
పర్యావరణ నిపుణుల అభిప్రాయం ప్రకారం, ప్రతి ప్రాజెక్ట్ విడివిడిగా నియంత్రణ అవసరాలను తీర్చవచ్చు, కానీ ఒకే నదీ పరీవాహక ప్రాంతం లేదా పర్వత ప్రాంతంపై వాటి సమిష్టి ప్రభావం తరచుగా సరిగ్గా అర్థం చేసుకోరు. తీస్తా పరీవాహక ప్రాంతం ఈ ఆందోళనను స్పష్టంగా వివరిస్తుంది.
ఒకే లోయలో ఇప్పుడు అనేక ఆనకట్టలు, మళ్లింపు సొరంగాలు, రహదారులు, ప్రసార మౌలిక సదుపాయాలు ఉన్నాయి. ప్రతి ప్రాజెక్టులో తవ్వకం, పేలుళ్లు, తవ్విన రాళ్లను పారవేయడం, భూగర్భ జల ప్రవాహంలో మార్పులు, సహజ నీటిపారుదల వ్యవస్థలో మార్పులు ఉంటాయి. ఇటువంటి ప్రాజెక్టులను విడిగా అంచనా వేయడం, సున్నితమైన హిమాలయ పర్యావరణ వ్యవస్థపై వాటి సంచిత ప్రభావాలను విస్మరించడమే అవుతుందని పర్యావరణవేత్త మహారాజ్ కె పండిట్ చెబుతున్నారు.
వాతావరణ మార్పు ఈ సమీకరణాన్ని మరింత క్లిష్టతరం చేసింది. 2023 గ్లోఫ్ (GLOF) సంఘటన, పెరుగుతున్న ఉష్ణోగ్రతలు హిమాలయాల అంతటా విస్తరిస్తున్న హిమానీనద సరస్సుల వల్ల కలిగే ప్రమాదాలను ఎలా పెంచుతున్నాయో స్పష్టం చేసింది.
తీవ్రమైన వర్షపాతం, హిమానీనదాల తిరోగమనం, అస్థిరమైన మోరైన్ ఆనకట్టల వల్ల ఇటువంటి విపత్తులు మరింత తరచుగా సంభవించే అవకాశం ఉందని శాస్త్రవేత్తలు పదేపదే హెచ్చరిస్తున్నారు. ఇవి దిగువ ప్రాంతాల ప్రజలకే కాకుండా, ఇరుకైన హిమాలయ లోయల వెంబడి నిర్మించిన ఖరీదైన మౌలిక సదుపాయాలకు కూడా భారీ ముప్పును కలిగిస్తున్నాయి.
గ్లోఫ్ (GLOF) వల్ల వచ్చిన మార్పులు తీస్తా నది వెంబడి ఉన్న ప్రాంతాలలో ఇప్పటికీ కనిపిస్తున్నాయి. ఉత్తర, తూర్పు సిక్కిం సరిహద్దులో ఉన్న దిక్చు, 510 మెగావాట్ల తీస్తా V ప్రాజెక్ట్ జలాశయానికి నిలయం. ఈ పట్టణం పేరుకు అక్షరాలా అర్థం "శబ్దభరితమైన నది". "జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టుకు ముందు, ఇక్కడ తీస్తా నది స్వేచ్ఛగా ప్రవహించినప్పుడు, నది శబ్దానికి నిద్రపోవడం మాకు అలవాటైపోయింది.
జలాశయం వచ్చాక, ఆ శబ్దం మాయమైంది. ఆ నిశ్శబ్దానికి అలవాటు పడటానికి మాకు చాలా రోజులు పట్టింది," అని దిక్చు నివాసి వాంగ్చుక్ భూటియా అన్నారు. "గ్లోఫ్ వల్ల ఆనకట్ట దెబ్బతిని, గేట్లు తెరిచిన తర్వాత, నది మళ్లీ స్వేచ్ఛగా ప్రవహించింది. నది గర్జనకు మరోసారి అలవాటు పడటానికి మాకు కొంత సమయం పట్టిందని ఆయన చెప్పారు.
" గ్లోఫ్ తర్వాత దాదాపు మూడు సంవత్సరాల పాటు, సుమారు 25 సంవత్సరాలలో మొదటిసారిగా తీస్తా నది ఈ ప్రాంతం గుండా స్వేచ్ఛగా ప్రవహించింది. కేవలం నెల రోజుల క్రితం, తీస్తా V విద్యుత్ ఉత్పత్తిని పునఃప్రారంభించిన తర్వాత, నదిపై మరోసారి ఆనకట్ట నిర్మించారు.
'భారతదేశ స్వచ్ఛ ఇంధన ప్రణాళికలకు జలవిద్యుత్ కీలకం' అయితే, పర్యావరణ, భౌగోళిక ఆందోళనలు ఈశాన్య ప్రాంతంలోని మౌలిక సదుపాయాల వ్యూహాత్మక లేదా ఆర్థిక ప్రాముఖ్యతను తప్పనిసరిగా తగ్గించవని, ఆ ప్రాంతం వ్యూహాత్మక భౌగోళికం, అనుసంధానం, సరిహద్దు రాజకీయాలను అన్వేషించే 'ది బుద్ధ అండ్ ది బోర్డర్స్' పుస్తక రచయిత నిర్మల్య బానర్జీ అన్నారు.
"భారతదేశ స్వచ్ఛ ఇంధన ఆశయాలకు జలవిద్యుత్ కేంద్రంగా ఉంది, అయితే సరిహద్దు భద్రత, ప్రాంతీయ అభివృద్ధికి రోడ్లు, సొరంగాలు, రైల్వేలు కీలకం" అని ఆయన 'ది ఫెడరల్'తో అన్నారు. "అయితే, ఈ వ్యూహాత్మక ఆర్థిక లక్ష్యాలను హిమాలయాల పర్యావరణ వాస్తవాలతో సమతుల్యం చేయడమే సవాలు.
Next Story