పుష్కరాల ముందు కాలుష్య యుద్ధం

నదిలోకి రోజూ ఏమి కలుస్తోంది?

ఏపీపీసీబీ అంచనాల ప్రకారం గోదావరిలోకి ప్రతిరోజూ సుమారు 104 మిలియన్ లీటర్ల పట్టణ మురుగు, 8.38 మిలియన్ లీటర్ల గ్రామీణ వ్యర్థజలాలు, ఆంధ్రా పేపర్ మిల్లు నుంచి సుమారు 32 మిలియన్ లీటర్ల పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు, 13.24 మిలియన్ లీటర్ల ఆక్వా వ్యర్థాలు కలుస్తున్నాయి. రాజమహేంద్రవరం నగరం మాత్రమే రోజుకు 70–75 మిలియన్ లీటర్ల ద్రవ వ్యర్థాలు ఉత్పత్తి చేస్తే, అందులో సగం వాటా పేపర్ మిల్లుదేనని పవన్‌కల్యాణ్ పదే పదే చెబుతున్నారు. కోటిలింగాల ఘాట్ వద్ద నల్ల చానెల్ ద్వారా శుద్ధి కాని మురుగు నదిలోకి వస్తోంది. నగర మురుగులో కేవలం 15 శాతం మాత్రమే శుద్ధి అవుతున్నట్లు మున్సిపల్ అధికారులే అంగీకరించారు.

మే 25న పుష్కర ఘాట్ నుంచి కోటిలింగాల ఘాట్ వరకు పడవలో పర్యటించిన పవన్, తుర్పులంక ఇసుక దిబ్బల వద్ద మిల్లు లగూన్‌ల నుంచి నమూనాలు తీయించారు. పరీక్షల్లో బీఓడీ 36 మి.గ్రా./లీటరు (ప్రమాణం 30), ఫాస్ఫేట్ 5.3 (ప్రమాణం 5), సల్ఫైడ్లు 3.4 (ప్రమాణం 2 — 70 శాతం అధికం) నమోదయ్యాయి. లగూన్ నమూనాలో నైట్రేట్ 119.6 మి.గ్రా./లీటరు అనుమతి పరిమితి 45కు రెట్టింపు కంటే ఎక్కువ. ఇది పిల్లల్లో బ్లూ బేబీ సిండ్రోమ్ ప్రమాదాన్ని కలిగిస్తుందని, స్నానానికి కూడా పనికిరాదని ఉపముఖ్యమంత్రి హెచ్చరించారు. తుర్పులంకలో 612.7 ఎకరాల్లో వ్యర్థాలు వదలేందుకు 1999లోనే లీజు ముగిసింది. బంగాళాఖాతానికి ప్రత్యేక డ్రెయిన్ నిర్మించాల్సి ఉన్నా అది పూర్తికాలేదు.

మే నుంచి సెప్టెంబర్ వరకు.. పవన్ పదే పదే

మే 25 పర్యటనతో మొదలైన ఈ అంశం జూన్ 8–12లో నోటీసులు, మే 29న ‘స్వచ్ఛ గోదావరి – పవిత్ర పుష్కరాలు’ కార్యాచరణ ప్రణాళిక, ఆరు జిల్లాల్లో 262 పుష్కర పంచాయతీలను మురుగురహితంగా మార్చాలన్న ఆదేశాలు, సెప్టెంబర్ 4న ఎక్స్‌పోస్ట్‌తో మళ్లీ ఉద్ధృతమైంది. ‘‘ఉల్లంఘనలకు యూనిట్‌ను ఆపొచ్చు, జరిమానా విధించొచ్చు, సీజ్ చేయొచ్చు, లైసెన్స్ రద్దు చేయొచ్చు. అయినా పరిశ్రమలను ఇబ్బంది పెట్టకుండా షోకాజ్ ఇచ్చాం’’ అని పవన్ హెచ్చరించారు. 2016 నుంచి కాతేరు గ్రామ పంచాయతీ, రాజమహేంద్రవరం మున్సిపల్ కార్పొరేషన్‌కు రూ.21.34 కోట్ల పన్ను బకాయిలు ఉన్నాయని, కోర్టుల్లోకి వెళ్లి కాలయాపన చేస్తున్నారని ఆరోపించారు. సెప్టెంబర్ 3 తనిఖీల్లో పాత లోపాలు కొనసాగుతున్నట్లు తేలడంతో సెప్టెంబర్ 6న ఏపీపీసీబీ రూ.21,01,80,000 పర్యావరణ జరిమానా విధించింది.

పవన్ మాటలు స్పష్టం: ‘‘ఇక్కడ మన పిల్లల్ని స్నానం చేయించగలమా? ఘాట్లు అందంగా తీర్చిదిద్దితే చాలదు. నీరు రసాయనాలతో నిండి ఉంటే పుణ్యస్నానం కాదు, రోగాలు.’’ ఆయన గోదావరిని ఒకసారి ‘కెమికల్ డ్రెయిన్’గా కూడా అభివర్ణించారు.

పుష్కరాలు.. ఆరోగ్యం, గౌరవం రెండూ పణంగా

2027 గోదావరి పుష్కరాలు (ఒక అధికారిక ప్రస్తావన ప్రకారం జూన్ 26–జూలై 7)కు కోట్లాది మంది భక్తులు రావచ్చని ప్రభుత్వం చెబుతోంది. పుష్కర ఘాట్, కోటిలింగాల ఘాట్ ప్రధాన స్నాన స్థలాలు. వాటి ఎగువనే మురుగు, మిల్లు వ్యర్థాలు కలుస్తున్నాయి. కలిఫార్మ్ బ్యాక్టీరియా, బీఓడీ, నైట్రేట్, సల్ఫైడ్ పరిమితులు మించిపోవడంతో నీరు తాగడానికి, స్నానానికి పనికిరాదని ఏపీపీసీబీ నివేదికలు చెబుతున్నాయి. చేపల వేట, నది పర్యావరణం, నగర తాగునీటి భద్రత ఇవన్నీ ఒకేసారి ప్రశ్నార్థకం. పీసీబీ రూ.100 కోట్లు, పంచాయతీ అభివృద్ధికి మరో రూ.100 కోట్లు, జాతీయ నదీ సంరక్షణ పథకం కింద కొంత మంజూరు, రాజమహేంద్రవరం మురుగు శుద్ధికి రూ.1,510 కోట్ల డీపీఆర్ నిధులు ఉన్నాయి. అయితే ఆరు నెలల్లో కనిపించే మార్పు రావాలని మేలోనే పవన్ గడువు పెట్టారు. సెప్టెంబర్ వచ్చేసరికి మిల్లు వ్యర్థాల విషయంలో అది జరగలేదు.

రాజకీయం ఎక్కడ ముడిపడింది?

పవన్‌కల్యాణ్ కూటమి ప్రభుత్వంలో ఉపముఖ్యమంత్రి, అటవీ-పర్యావరణ శాఖ మంత్రి. గోదావరి కాలుష్యం ఆయన శాఖ పరిధిలోని అంశం. మే నుంచి సెప్టెంబర్ వరకు బోటు తనిఖీలు, నోటీసులు, టాస్క్‌ఫోర్స్, ఎక్స్ ప్రకటనలు, జరిమానా, ఇవన్నీ ఆయన నేతృత్వంలోనే కనిపిస్తున్నాయి. పుష్కరాలను ‘కాలుష్యరహిత గోదావరి’ థీమ్‌తో నిర్వహిస్తామని కూటమి ప్రభుత్వం చెబుతోంది. భక్తుల ఆరోగ్యం, నది పవిత్రత పేరుతో జనసేన అధినేత ఈ అంశాన్ని తన రాజకీయ గుర్తింపుగా మార్చుకుంటున్నారన్న వ్యాఖ్యలు రాజకీయ వర్గాల్లో ఉన్నాయి.

మరోవైపు ముఖ్యమంత్రి చంద్రబాబు నాయుడు ఈ మిల్లు, ఈ నిర్దిష్ట కాలుష్య ఘటనపై ప్రజా వేదికపై పెద్దగా మాట్లాడినట్లు కనిపించడం లేదు. పవన్ మేలోనే ఈ అంశాన్ని సీఎం, క్యాబినెట్ ముందుకు తీసుకెళ్తానని చెప్పారు. అయినా సీఎం స్థాయి ప్రత్యక్ష హెచ్చరిక లేదు. పరిశ్రమల ఆకర్షణ, ఉద్యోగాలు, పెట్టుబడులు, టీడీపీ ప్రభుత్వ అజెండాలో కీలకం. దశాబ్దాలుగా రాజమహేంద్రవరం ఆర్థిక చిత్రంలో భాగమైన పేపర్ మిల్లుపై కఠిన చర్యలు పెట్టుబడిదారులకు సంకేతమవుతాయన్న ఆందోళన అధికార వర్గాల్లో ఉండొచ్చు. అందుకే పర్యావరణ మంత్రి ముందుకు వచ్చి, సీఎం వెనుక ఉండే వ్యూహం కనిపిస్తోందని విశ్లేషకులు చెబుతున్నారు.

ఇది కూటమిలో శాఖల విభజన మాత్రమే కాదు. జనసేన ‘ప్రజల పక్షం’, టీడీపీ ‘పరిశ్రమల పక్షం’ అన్న చిత్రం ఏర్పడితే 2027 పుష్కరాలు, తర్వాత ఎన్నికల రాజకీయంలో అది రెండు పార్టీలకూ లాభనష్టాలు తెచ్చిపెట్టవచ్చు. వైఎస్ఆర్‌సీపీ ఈ అంశాన్ని ‘కూటమి అంతర్గత వైరుధ్యం’గా చిత్రీకరించే అవకాశం ఉంది.

పరిశ్రమ vs నది

ఆంధ్రా పేపర్ లిమిటెడ్ స్థానిక ఉపాధి, పన్నులు, సరఫరా గొలుసుతో ముడిపడి ఉంది. అదే సమయంలో నగర ద్రవ వ్యర్థాల్లో సగం వాటా, గడువు ముగిసిన లీజు, ప్రమాణాలు మించిన బీఓడీ-సల్ఫైడ్లు, పన్ను బకాయిలు ఇవి నియంత్రణ సంస్థల వైఫల్యాన్ని కూడా బయటపెడతాయి. పవన్ కాకినాడ డివిజన్ పీసీబీ అధికారులపై చర్యలు తీసుకోవాలని కూడా ఆదేశించారు. అంటే సమస్య కేవలం మిల్లు కాదు, పర్యవేక్షణ యంత్రాంగం సుదీర్ఘకాలం మౌనంగా ఉండటమే.

పరిశ్రమలు ఉపాధి ఇస్తాయని నిబంధనలు ఉల్లంఘించడానికి వీల్లేదని పవన్ స్పష్టం చేశారు. అదే సమయంలో ‘పరిశ్రమలను ఇబ్బంది పెట్టకుండా’ షోకాజ్ ఇచ్చామని కూడా చెప్పారు. ఈ రెండు మాటల మధ్యనే ప్రభుత్వ విధానం ఊగుతోంది. జరిమానా విధించడం ఒక అడుగు. వ్యర్థాలను నదిలోకి కాకుండా బంగాళాఖాతానికి మళ్లించే శాశ్వత వ్యవస్థ, నగర ఎస్టీపీలు పూర్తికావడమే అసలు పరీక్ష.

ముగింపు ప్రశ్న

గోదావరి కాలుష్యం ఇప్పుడు మురుగు కాలువలు, మిల్లు లగూన్‌ల సమస్య మాత్రమే కాదు. 2027లో కోట్లాది మంది స్నానం చేసే నదిని ఎలా చూపిస్తారన్న ప్రశ్న. పవన్ పదే పదే మాట్లాడటం పర్యావరణ బాధ్యతా, కూటమిలో తన స్థానాన్ని నిలబెట్టుకునే రాజకీయమా.. రెండూ కలిసి ఉన్నాయి. సీఎం మౌనం పరిశ్రమల పట్ల సున్నితత్వమా, లేక శాఖాపరమైన పంపిణీలా... అది ఇంకా స్పష్టం కాలేదు. జరిమానా విధించిన తర్వాత మిల్లు ప్రవర్తన మారుతుందా, ఎస్టీపీలు సమయానికి పూర్తవుతాయా అన్నదే పుష్కరాల విజయాన్ని నిర్ణయిస్తుంది. లేకుంటే ఘాట్లు మెరిసినా, గోదావరి నీరు భక్తులకు పరీక్షగా మిగులుతుంది.