సమాచార హక్కు చట్టం చీఫ్ కమిషనర్‌కు పోలీస్ స్టేషన్‌లో అవమానం

ఈ ఘటన రాష్ట్రంలో సమాచార హక్కు చట్టం అమలు, పోలీసు వ్యవస్థ సమన్వయం, ఉన్నత సంస్థల మధ్య ప్రోటోకాల్‌పై కొత్త చర్చలకు దారితీసింది.

పోలీస్ స్టేషన్ పరిశీలనకు కమిషనర్‌కు హక్కు ఉందా?

సమాచార హక్కు చట్టం, 2005 ప్రకారం రాష్ట్ర సమాచార కమిషన్‌కు పౌర కోర్టు (Civil Court) అధికారాలు ఉన్నాయి. సెక్షన్ 18 ప్రకారం కమిషన్‌కు వ్యక్తులను సమన్లు చేయడం, ప్రమాణ స్వీకారం చేయించడం, డాక్యుమెంట్లు హాజరు పరచమని ఆదేశించడం, డాక్యుమెంట్ల తనిఖీ (discovery and inspection of documents) చేయడం వంటి అధికారాలున్నాయి.

అయితే పోలీస్ స్టేషన్‌ను భౌతికంగా (physical inspection) అనుమతి లేకుండా పరిశీలించే నిర్దిష్ట హక్కు చట్టంలో స్పష్టంగా ఇవ్వబడలేదు. నిర్దిష్ట ఫిర్యాదు లేదా అప్పీలు సందర్భంలో రికార్డుల తనిఖీ, స్థల పరిశీలన చేయడం కమిషన్‌లు చేస్తుంటాయి. కొన్ని సందర్భాల్లో సువోమోటోగా (suo motu) పబ్లిక్ అథారిటీల సమీక్షలు నిర్వహించడం కూడా జరుగుతుంది.

రాజ్యాంగం ఏమని చెబుతోంది?

రాజ్యాంగంలో సమాచార హక్కు చట్టం ప్రధాన కమిషనర్‌కు పోలీస్ స్టేషన్‌లను తనిఖీ చేసే నిర్దిష్ట అధికారం గురించి ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావన లేదు. సమాచార హక్కు ఆర్టికల్ 19(1)(ఎ) (వాక్ స్వాతంత్య్రం, అభిప్రాయ స్వాతంత్య్రం)లో అంతర్భాగంగా సుప్రీం కోర్టు తీర్పుల ద్వారా గుర్తించబడింది. అయితే పోలీస్ స్టేషన్ల భద్రత, శాంతి భద్రతలు, ఖైదీల రక్షణ, రికార్డుల రహస్యత వంటివి రాష్ట్ర పోలీస్ చట్టాలు, CrPC, BNSS నిబంధనల ప్రకారం నియంత్రించబడతాయి.

సాధారణ పౌరులను అనుమతించి, కమిషనర్‌ను అనుమతించకపోవడం ఎందుకు?

పోలీస్ స్టేషన్లు పూర్తిగా బహిరంగ ప్రదేశాలు కావు. సాధారణ పౌరులు నిర్దిష్ట ప్రయోజనం (ఫిర్యాదు నమోదు, ఎఫ్‌ఐఆర్ కాపీ తీసుకోవడం, బెయిల్, గ్రీవెన్స్) కోసం వచ్చినప్పుడు అనుమతిస్తారు. కానీ ‘పరిశీలన’ లేదా ‘తనిఖీ’ కోసం వచ్చిన ఉన్నతాధికారిని లోపలికి అనుమతించడానికి కొన్ని కారణాలు ఉండవచ్చు.

- ముందస్తు సమాచారం లేకపోవడం: ఎస్పీ లేదా ఉన్నతాధికారులకు ముందుగా తెలియజేయకపోవడం.

- భద్రతా ప్రోటోకాల్: లాకప్‌లో ఖైదీలు, మహిళలు/పిల్లలు ఉన్నప్పుడు, సున్నితమైన దర్యాప్తులు జరుగుతున్నప్పుడు ఏకపక్షంగా అనుమతి ఇవ్వరు.

- జిల్లా స్థాయి నిబంధనలు: ఎస్పీ అనుమతి లేకుండా బయటి వ్యక్తులు (ముఖ్యంగా ఉన్నతాధికారులు) లోపలికి వెళ్లకుండా ఉండే స్టాండింగ్ ఆర్డర్లు ఉండవచ్చు.

- సమన్వయ లోపం: కమిషన్ సందర్శన ప్రయోజనం (RTI అమలు సమీక్షా? నిర్దిష్ట ఫిర్యాదా?) స్పష్టంగా తెలియకపోవడం.

ఇలాంటి సందర్భాల్లో పోలీసులు “ఎస్పీ అనుమతి లేనిదే లోపలికి వద్దు” అని చెప్పడం సాధారణ పరిపాలనా విధానంలో భాగం.

గతంలో ఇలాంటి ఘటనలు జరిగాయా?

అరుదుగా ఉన్నాయి. తమిళనాడులో ఒక సందర్భంలో సమాచార కమిషనర్ ఎస్.ఎల్. పాటిల్ SC/ST కేసుల దర్యాప్తు సమీక్ష కోసం బోడినాయకనూర్ టౌన్ పోలీస్ స్టేషన్‌ను తనిఖీ చేశారు. అయితే అది నిర్దిష్ట ఫిర్యాదు సందర్భంలో, ముందస్తు సమన్వయంతో జరిగింది.

సాధారణంగా సమాచార కమిషన్లు పోలీసు విభాగంతో సమన్వయం చేసుకుని సమీక్షలు నిర్వహిస్తాయి. అనుమతి నిరాకరణ వల్ల “అవమానం” అనే భావన ఏర్పడితే, అది రెండు సంస్థల మధ్య సమన్వయ లోపాన్ని సూచిస్తుంది.

నిపుణుల అభిప్రాయం – సమన్వయం అవసరం

సమాచార హక్కు చట్టం అమలు సమర్థవంతంగా జరగాలంటే పోలీసు విభాగం, జిల్లా అధికారులు, కమిషన్ మధ్య స్పష్టమైన SOP (Standard Operating Procedure) ఉండాలి. ఉన్నతాధికారుల సందర్శనలకు ముందస్తు సమాచారం, భద్రతా క్లియరెన్స్, ప్రయోజనం తెలియజేయడం తప్పనిసరి. అలాగే పోలీసులు కూడా కమిషన్ అధికారులను గౌరవంగా చూడాలి.

ప్రస్తుతం ఈ ఘటనపై గుంటూరు ఎస్పీ లేదా పోలీసు విభాగం నుంచి అధికారిక స్పందన రాలేదు. కమిషనర్ వజ్జా శ్రీనివాసరావు తీసుకున్న నిర్ణయం అమలు ఎలా ఉంటుందో, ఎస్పీ స్పందన ఏమిటో రాబోయే రోజుల్లో తెలియనుంది.