రోడ్లపై నిందితుల పెరేడ్... పోలీసుల డిగ్నిటీ ఉల్లంఘన
నిందితులను రోడ్లపై నడిపించడం అంటే పోలీసులు చట్ట వ్యతిరేక చర్యలకు పాల్పడ్డారు. డిగ్నిటీ ఉల్లంఘన జరిగిందని రుజువవుతోంది.
ఆంధ్రప్రదేశ్లో పోలీసులు నిందితులను రోడ్లపై నడిపించి, మీడియా ముందు పెరేడ్ చేస్తున్న ఘటనలు ఇటీవల మరింత పెరిగాయి. ఇటువంటి చర్యలపై ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేసింది. రాష్ట్రంలో నమోదు చేసిన వివిధ కేసులలో నిందితులను పోలీసులు పెరేడ్ నిర్వహిస్తున్నారంటూ దాఖలైన ప్రజాహిత వ్యాజ్యంలో కౌంటర్ దాఖలు చేయాలంటూ హోంశాఖ ముఖ్య కార్యదర్శి, డీజీపీ, తూర్పుగోదావరి, కృష్ణా, గుంటూరు జిల్లాల ఎస్పీలకు హైకోర్టు నోటీసులు ఇచ్చింది. హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి జస్టిస్ ధీరజ్సింగ్ ఠాకుర్, జస్టిస్ చల్లా గుణరంజన్తో కూడిన ధర్మాసనం బుధవారం ఈమేరకు ఉత్తర్వులిచ్చింది.
నిందితులను పోలీసులు వీధుల్లో నడిపిస్తూ పెరేడ్ నిర్వహించడం, మీడియా ముందు ప్రవేశపెట్టడం సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు తీర్పులకు విరుద్ధమని పేర్కొంటూ సొసైటీ ఫర్ ప్రొటెక్షన్ ఆఫ్ సివిల్ ప్రాపర్టీ, ఎన్విరాన్మెంటల్ రైట్స్ సంస్థ అధ్యక్షుడు పరస సురేశ్కుమార్ హైకోర్టులో పిల్ వేశారు. ఆయన తరఫున న్యాయవాది జడ శ్రావణ్కుమార్ వాదనలు వినిపిస్తూ హైకోర్టు తీర్పునకు విరుద్ధంగా పోలీసులు వ్యవహరిస్తున్నారన్నారు. ప్రభుత్వ ప్రత్యేక న్యాయవాది (ఎస్జీపీ) ప్రణతి స్పందిస్తూ కొవ్వూరులో ఓ కేసులో నిందితుడిని తీసుకెళ్లే క్రమంలో వాహనం పాడవడంతో రోడ్డుపై నడిపించుకుంటూ తీసుకెళ్లారని, ఆ ఘటనను ఫొటోలు తీసి ప్రచారం చేశారన్నారు. పూర్తి వివరాలతో కౌంటర్ వేసేందుకు సమయం కావాలని కోరారు. దీంతో విచారణ నాలుగు వారాలకు వాయిదా పడింది. ఇలాంటి ఘటనలు పునరావృతం కాకుండా చూడాలని ఆదేశించింది. కానీ కేవలం హెచ్చరికలతో సరిపెట్టుకోవడం కాకుండా చట్టపరంగా ఎలా నేరమవుతుంది? కోర్టు ఏ చర్యలు తీసుకోవచ్చు? భారత రాజ్యాంగం, చట్టాలు ఏమి చెబుతున్నాయి? అనేది ప్రస్తుతం ఆంధ్రప్రదేశ్ లో చర్చకు దారితీసింది.
డిగ్నిటీపై దాడి
పోలీసులు నిందితులను రోడ్లపై నడిపించడం లేదా మీడియా ముందు పెరేడ్ చేయడం భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21ను ఉల్లంఘిస్తుంది. ఈ ఆర్టికల్ ప్రతి వ్యక్తికి జీవన హక్కు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను హామీ ఇస్తుంది. ఇందులో మానవ గౌరవం (డిగ్నిటీ) కూడా భాగమే. సుప్రీమ్ కోర్టు పలు తీర్పుల్లో ఇటువంటి చర్యలను 'మానవత్వవిరుద్ధం', 'చట్టవిరుద్ధం' అని పేర్కొంది. ఉదాహరణకు ప్రేమ్ శంకర్ శుక్లా వర్సెస్ ఢిల్లీ అడ్మినిస్ట్రేషన్ కేసులో సుప్రీమ్ కోర్టు హ్యాండ్కఫ్స్ ధరించి నిందితులను రోడ్లపై నడిపించడాన్ని 'జంతువుల్లా వ్యవహరించడం' అని వ్యాఖ్యానించింది. ఇది ఆర్టికల్ 21ను ఉల్లంఘించడమే కాకుండా, నిందితుడిని అపరాధిగా ముద్రవేసి, అతని సామాజిక గౌరవాన్ని శాశ్వతంగా దెబ్బతీస్తుంది.
ఇటువంటి చర్యలు 'ప్రిసమ్షన్ ఆఫ్ ఇన్నోసెన్స్' (నిర్దోషిత్వ ఊహ) సూత్రాన్ని కూడా ఉల్లంఘిస్తాయి. చట్టపరంగా నిందితుడు కోర్టు తీర్పు వచ్చేవరకు నిర్దోషి మాత్రమే. కానీ పోలీసులు వీరిని పబ్లిక్లో పెరేడ్ చేయడం ద్వారా, మీడియాలో ఫొటోలు, వీడియోలు ప్రసారం చేయడం ద్వారా వారిని ముందుగానే అపరాధులుగా చిత్రీకరిస్తారు. రాజస్థాన్ హైకోర్టు ఇటీవల తీర్పులో ఇటువంటి చర్యలను 'సంస్థాగత అవమానం' (ఇన్స్టిట్యూషనల్ హ్యూమిలియేషన్) అని పేర్కొంది. ఇది రాజ్యాంగ మూల సూత్రాలను ఉల్లంఘిస్తుందని చెప్పింది. ఇండియాలోని పలు హైకోర్టులు, సుప్రీమ్ కోర్టు ఇలాంటి ఘటనలపై కాంపెన్సేషన్ చెల్లించాలని ఆదేశించాయి.
ఇండియన్ పీనల్ కోడ్ (IPC) సెక్షన్ 330, 331 కింద నిందితుడిని ఒప్పుకోవటానికి గాయపరచడం లేదా టార్చర్ చేయడం నేరం. పోలీస్ యాక్ట్ 1861 సెక్షన్ 29 కింద, కస్టడీలో హింసాత్మక చర్యలకు పనిష్మెంట్ ఉంది. క్రిమినల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ (CrPC) సెక్షన్ 41 నుంచి 60 వరకు అరెస్ట్, డిటెన్షన్ గురించి నిబంధనలు ఉన్నాయి. ఇవి అనవసర హ్యాండ్కఫ్స్ లేదా పబ్లిక్ హ్యూమిలియేషన్ను నిషేధిస్తాయి. DK బసు వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ వెస్ట్ బెంగాల్ కేసులో సుప్రీమ్ కోర్టు 11 గైడ్లైన్స్ జారీ చేసింది. ఇందులో అరెస్ట్ సమయంలో డిగ్నిటీని కాపాడాలని, మీడియా ముందు ప్రజెంట్ చేయకూడదని ఉంది.
హైకోర్టు హెచ్చరికలకు బదులుగా ఏ చర్యలు తీసుకోవాలి?
హైకోర్టు కేవలం హెచ్చరికలతో సరిపెట్టుకోకుండా మరిన్ని కఠిన చర్యలు తీసుకోవచ్చు. ముందుగా పోలీసు అధికారులపై డిసిప్లినరీ యాక్షన్ ఆదేశించవచ్చు. సస్పెన్షన్ లేదా ట్రాన్స్ఫర్. రుడుల్ షా వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ బీహార్ కేసులో సుప్రీమ్ కోర్టు ఫండమెంటల్ రైట్స్ ఉల్లంఘనకు కాంపెన్సేషన్ చెల్లించాలని ఆదేశించింది. ఇక్కడ కూడా బాధితులకు ఆర్థిక పరిహారం ఇవ్వాలని కోర్టు ఆదేశించవచ్చు.
చట్టం ప్రకారం హైకోర్టు పిటిషన్పై విచారణ చేసి, ఇటువంటి చర్యలు నిషేధించి, గైడ్లైన్స్ అమలు చేయాలని పోలీసు డిపార్ట్మెంట్కు సర్క్యులర్ జారీ చేయవచ్చు. ప్రకాశ్ సింగ్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో సుప్రీమ్ కోర్టు పోలీసు రిఫార్మ్స్ ఆదేశించింది. ఇందులో అబ్యూస్ ఆఫ్ పవర్ను నియంత్రించడం ఉంది. హైకోర్టు కూడా సమానంగా స్టేట్ పోలీసు చీఫ్కు ఆదేశాలు ఇచ్చి, అకౌంటబిలిటీని పెంచవచ్చు. ఇంకా నేషనల్ హ్యూమన్ రైట్స్ కమిషన్ (NHRC) ద్వారా విచారణ ఆర్డర్ చేయవచ్చు. ఎందుకంటే PHRA 1993 కింద NHRCకు కస్టడీ టార్చర్ పై ఇన్వెస్టిగేషన్ పవర్ ఉంది.
చట్టం ఏమి చెబుతుంది? భవిష్యత్ నివారణ
భారత చట్టాలు పోలీసు అధికారాలను స్పష్టంగా నిర్వచిస్తాయి. CrPC సెక్షన్ 46 కింద అరెస్ట్ సమయంలో అవసరమైన ఫోర్స్ మాత్రమే ఉపయోగించవచ్చు. అది కూడా ఎస్కేప్ నివారణకు మాత్రమే. అనవసర హ్యూమిలియేషన్ నిషేధం. సుప్రీమ్ కోర్టు రామ్ లీలా మైదాన్ కేసులో పబ్లిక్ ప్రొటెస్ట్ రైట్స్ గురించి చెప్పినట్టు, పోలీసు ఫోర్స్ ఎల్లప్పుడూ రీజనబుల్, ప్రొపోర్షనల్ ఉండాలి.
హక్కులను హరించడం పోలీసులకు అలవాటైంది: న్యాయవాది రాజగోపాల్
నిందితులకు కూడా హక్కులు ఉంటాయని, నేరం రుజువు కానంతవరకు కేవలం వారు ఆరోపితులు మాత్రమేననే విషయం పోలీసులు మరిచిపోవడం దురదృష్టకరమని న్యాయవాది డొక్కా రాజగోపాల్ అన్నారు. కొవ్యూరు ఘటనపై ఆయన ‘ది ఫెడరల్’ ఏపీ ప్రతినిధితో మాట్లాడుతూ ఈ ఒక్క సంఘటనే కాదు, న్యాయవాది శ్రావణ్ కుమార్ చెప్పినట్లు గతంలోనూ ఏపీలో ఇటువంటి సంఘటనలు చాలా జరిగాయని అన్నారు. పోలీసులు కొన్ని సందర్భాల్లో విశక్షణ కోల్పోతున్నారని, తెనాలి ఐతానగర్ లో పోలీసు చర్య కూడా ఈ సందర్భంగా గుర్తుకు తెచ్చుకోవాల్సిన అంశం అన్నారు.
భవిష్యత్లో ఇలాంటి ఘటనలు నివారించడానికి పోలీసు ట్రైనింగ్లో హ్యూమన్ రైట్స్ మాడ్యూల్స్ పెంచాలి. ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం కోర్టు ఆదేశాలు అమలు చేసి, పోలీసు అకౌంటబిలిటీని బలోపేతం చేయాలి. ఇది కేవలం ఒక PIL కాదు, రాజ్యాంగ విలువలను కాపాడే అవకాశం అని రాజగోపాల్ సూచించారు.
