జెండర్ బడ్జెట్ కుదింపు - తేడా రూ.51 వేల కోట్లు..

కేంద్ర ప్రభుత్వం 2025–26 సంవత్సరానికి జెండర్ బడ్జెట్‌(Gender Budget)ను BE దశలో రూ.4.49 లక్షల కోట్లుగా అంచనా వేసినప్పటికీ, సవరించిన అంచనాల్లో అది రూ.3.98 లక్షల కోట్లకు పడిపోయింది. ఖర్చు ప్రొఫైల్‌లోని జెండర్ బడ్జెట్ స్టేట్‌మెంట్ ప్రకారం, ఇది వాగ్దానాలు మరియు అమలు మధ్య ఉన్న పెద్ద అంతరాన్ని స్పష్టంగా చూపిస్తోంది. ఆర్థిక నిపుణుల అభిప్రాయం ప్రకారం పన్ను ఆదాయ సేకరణ ఆశించినంతగా జరగకపోవడం, జీఎస్టీ వసూళ్లు తగ్గడం, ఆదాయపన్ను ఉపశమనాల ప్రభావం ఈ కోతలకు ప్రధాన కారణాలుగా కనిపిస్తున్నాయి. ప్రభుత్వం ఆర్థిక ఏకీకరణను ప్రాధాన్యంగా పెట్టుకోవడంతో సామాజిక రంగ వ్యయాల్లో సంయమనం పాటించినట్లు విశ్లేషకులు భావిస్తున్నారు.

జెండర్ బడ్జెట్‌ను మూడు భాగాలుగా విభజిస్తారు. పార్ట్–Aలో మహిళలు, బాలికల కోసం 100 శాతం కేటాయింపులతో రూపొందించిన పథకాలు ఉంటాయి. పార్ట్–Bలో 30 నుంచి 99 శాతం వరకు మహిళలకు ప్రయోజనం చేకూరే సంక్షేమ పథకాలు ఉంటాయి. పార్ట్–Cలో 30 శాతం కంటే తక్కువ లింగ కేటాయింపు ఉన్న పథకాలు చేరుతాయి. సవరించిన దశలో ముఖ్యంగా పార్ట్–Aలోనే అత్యధిక కోతలు నమోదయ్యాయి. మహిళా భద్రత, గృహనిర్మాణం, సంరక్షణ పథకాలపై దాదాపు రూ.30వేల కోట్ల వరకు తగ్గింపులు కనిపించాయి. మహిళా, శిశు అభివృద్ధి శాఖ పరిధిలోని మిషన్ శక్తి, అంగన్‌వాడీ, ప్రసూతి సంబంధిత కార్యక్రమాలకు సుమారు రూ.1,000 కోట్ల కోత విధించారు. మహిళలను లక్ష్యంగా చేసుకున్న గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ, గృహనిర్మాణ, జీవనోపాధి పథకాల కేటాయింపులను రూ.1,271 కోట్ల మేర తగ్గించింది. గృహనిర్మాణం, పట్టణ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ కూడా మహిళా భద్రత, పట్టణ గృహ పథకాలలో రూ.819 కోట్ల కోత పెట్టింది. ముఖ్యంగా ప్రధాన మంత్రి ఆవాస్ యోజన–గ్రామీణ్ కింద గృహనిర్మాణ కేటాయింపులు రూ.54,832 కోట్ల నుంచి రూ.32,500 కోట్లకు పడిపోవడం గమనార్హం. పట్టణ గృహనిర్మాణ పథకాలలో కూడా ఇదే ధోరణి కనిపించింది. మహిళల గృహ యాజమాన్యాన్ని ప్రోత్సహించే వడ్డీ సబ్సిడీ రూ.3,500 కోట్ల నుంచి రూ.300 కోట్లకు కుదించబడింది.

తాగునీటి రంగంలోనూ భారీ కుదింపు చోటుచేసుకుంది. జల్ జీవన్ మిషన్ లింగ భాగం కేటాయింపులు రూ.20,476 కోట్ల నుంచి రూ.8,306 కోట్లకు తగ్గాయి. అయితే ఈ ఏడాది BEలో మళ్లీ రూ.33వేల కోట్లకు పైగా చూపించడం గణాంకాల పారదర్శకతపై సందేహాలు కలిగిస్తోంది. కొందరు ఆర్థికవేత్తలు ఈ మార్పులు గణన పద్ధతులపై ఆధారపడినవే గానీ వాస్తవ ప్రయోజనాల పెరుగుదల కాదని అభిప్రాయపడుతున్నారు.

విద్యా, పోషకాహార రంగాల్లో కూడా కోతలు నమోదయ్యాయి. బాలికల పాఠశాల హాజరు, పోషకాహారానికి కీలకమైన PM POSHAN పథకానికి కేటాయింపులు రూ.6,250 కోట్ల నుంచి రూ.3,180 కోట్లకు తగ్గించారు. సమగ్ర శిక్ష పథకంలో దాదాపు రూ.1,000 కోట్ల కోత నమోదైంది. ఉన్నత విద్య రంగంలో పెద్దగా విస్తరణ కనిపించకపోవడం కూడా విశ్లేషకులను ఆందోళనకు గురిచేస్తోంది. మహిళల రక్షణ, సాధికారత కోసం ఉన్న ప్రధాన గొడుగు పథకం ‘మిషన్ శక్తి’ కేటాయింపులు రూ.3,150 కోట్ల నుంచి రూ.2,000 కోట్లకు పడిపోయాయి.

ఈ పరిణామాలను మహిళా సంఘాలు తీవ్రంగా విమర్శిస్తున్నాయి. ఆల్ ఇండియా డెమోక్రటిక్ ఉమెన్స్ అసోసియేషన్ (AIDWA) ప్రకారం.. జెండర్ బడ్జెట్ GDPలో 1.61 శాతం నుంచి 1.38 శాతానికి పడిపోయింది. 100 శాతం మహిళా పథకాలైన పార్ట్–A ఖర్చు GDPలో కేవలం 0.30 శాతం మాత్రమే ఉండటం, పార్ట్–B, పార్ట్–C కలిపి 1.08 శాతంగా ఉండటం ప్రభుత్వ నిబద్ధతపై సందేహాలు కలుగుతున్నాయి. ముఖ్యంగా పార్ట్–Cలో స్వల్ప పెరుగుదల మాత్రమే చూపించడం, మహిళల కోసం ప్రత్యక్షంగా రూపొందించిన పథకాల కంటే పరోక్ష ప్రయోజనాలపై ఎక్కువ ఆధారపడుతున్న ధోరణిని సూచిస్తున్నదని విమర్శించింది.

మొత్తం మీద, లింగ సమానత్వాన్ని బలోపేతం చేయాలనే లక్ష్యంతో రూపొందించిన జెండర్ బడ్జెట్ అమలులో గణనీయమైన కోతలు నమోదవడం, సామాజిక రంగ వ్యయాలపై ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉందని నిపుణులు హెచ్చరిస్తున్నారు. మహిళల గృహ, ఆరోగ్యం, విద్య, పోషకాహార అవసరాలకు సంబంధించిన కీలక పథకాలలో సంయమనం పాటించడం భవిష్యత్‌లో సామాజిక అసమానతలను మరింత పెంచే ప్రమాదం ఉందనే అభిప్రాయాలు వ్యక్తమవుతున్నాయి.