ఆధునిక అమరావతి నిర్మాత ఎవరంటే..
నేడు రాజా వాసిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయుడు జయంతి.
చరిత్ర పుటల్లో కొన్ని పేర్లు కాలగర్భంలో కలిసిపోతే, మరికొన్ని పేర్లు కాలంతో పాటు మరింత ప్రకాశిస్తాయి. అటువంటి అరుదైన వ్యక్తిత్వమే రాజా వాసిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయుడు (1761-1817). నేడు ఆంధ్రప్రదేశ్ గర్వించదగ్గ సాంస్కృతిక రాజధానిగా, ప్రపంచ స్థాయి నగరంగా ఎదుగుతున్న అమరావతికి అసలైన పునాది వేసిన దార్శనికుడు ఆయనే. కేవలం ఒక పాలకుడిగానే కాకుండా, కళాపోషకుడిగా, అపర భగీరథుడిగా ఆయన వేసిన ముద్ర నేటికీ చెక్కుచెదరలేదు. శిథిలావస్థకు చేరిన ఒక ప్రాచీన నగరాన్ని ఆధ్యాత్మిక వైభవానికి నిలయంగా ఎలా మార్చారు? బ్రిటిష్ పాలకుల కాలంలోనే తన స్వయం ప్రతిపత్తిని కాపాడుకుంటూ ధర్మప్రభుగా ఎలా వెలుగొందారు? నేడు ఏపీ ప్రభుత్వం ఆయన జయంతిని రాష్ట్ర పండుగగా ప్రకటించడంలోని అంతరార్థం ఏమిటి? అమరావతి నిర్మాణంలో ఆయన చూపిన దారి.. నేటి తరానికి ఎలాంటి స్ఫూర్తినిస్తోంది? ఈ చారిత్రక ధ్రువతార గురించిన ఆసక్తికర విషయాలు మీకోసం..
చింతపల్లి నుండి అమరావతికి..మనసు మార్చిన చారిత్రక మలుపు
రాజా వాసిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయుడు జీవితంలో చింతపల్లి నుండి అమరావతికి రాజధానిని మార్చడం అనేది కేవలం ఒక భౌగోళిక మార్పు మాత్రమే కాదు.. అది ఒక గొప్ప హృదయ పరివర్తన. కృష్ణా జిల్లా జగ్గయ్యపేట (బేతవోలు)లో జన్మించిన ఆయన, తొలినాళ్లలో చింతపల్లిని కేంద్రంగా చేసుకుని పాలన సాగించారు. అయితే, పల్నాడు ప్రాంతంలో తిరుగుబాటుదారుల అణచివేత క్రమంలో జరిగిన ఒక ఊచకోత ఆయన మనసును తీవ్రంగా కలచివేసింది. ఆ రక్తపాతానికి పశ్చాత్తాపం చెంది, మానసిక ప్రశాంతత కోసం, ఆధ్యాత్మిక శాంతి కోసం కృష్ణా నదీ తీరానికి చేరుకున్న ఆయన ప్రయాణం ఆంధ్రదేశ చరిత్రలో ఒక నూతన అధ్యాయానికి నాంది పలికింది.
శిథిలాల నుండి నవ నగర నిర్మాణానికి స్ఫూర్తి
కృష్ణా తీరానికి చేరుకున్న రాజా వారికి అప్పటి అమరావతి ఒక వైభవశీలిగా కాకుండా శిథిలావస్థలో ఉన్న నగరంగా దర్శనమిచ్చింది. ఒకప్పుడు బౌద్ధ క్షేత్రంగా, శాతవాహనుల రాజధానిగా విరాజిల్లిన ఆ పుణ్యభూమి దుస్థితిని చూసి చలించిపోయిన ఆయన, ఆ క్షణమే దానికి పూర్వవైభవం తేవాలని సంకల్పించారు. తనకున్న వనరులతో, పటిష్టమైన ప్రణాళికతో అమరావతిని ఒక అద్భుతమైన నగరంగా, ఆధ్యాత్మిక కేంద్రంగా పునర్నిర్మించారు. నేడు ముఖ్యమంత్రి నారా చంద్రబాబు నాయుడు అత్యాధునిక అమరావతిని ప్రపంచ స్థాయి రాజధానిగా నిర్మిస్తున్న తరుణంలో, ఆనాడే వెంకటాద్రి నాయుడు చూపిన దార్శనికత, పట్టుదలే నేటి ఈ బృహత్ కార్యానికి అసలైన స్ఫూర్తిగా నిలుస్తున్నాయి.
ఆధ్యాత్మిక అపర భగీరథుడు..అమరలింగేశ్వరుని క్షేత్ర పునరుద్ధరణ
వెంకటాద్రి నాయుడుని అపర భగీరథుడు అని పిలవడం వెనుక ఆయన చేసిన అసమానమైన దైవకార్యాలు ఉన్నాయి. అమరావతిలోని ప్రాచీన అమరలింగేశ్వర స్వామి ఆలయానికి పూర్వవైభవం తీసుకురావడంలో ఆయన పోషించిన పాత్ర అద్వితీయం. కేవలం పూజలు చేయడమే కాకుండా, ఆ క్షేత్రాన్ని ఒక మహా సౌధంగా తీర్చిదిద్దేందుకు ఆయన తొమ్మిది అంతస్తుల గంభీరమైన గాలిగోపురాన్ని, విశాలమైన ప్రాకారాలను నిర్మించారు. నాడు ఆయన వేసిన ఈ పునాదులే అమరావతిని నేటికీ పంచారామ క్షేత్రాలలో అత్యంత మహిమాన్వితమైన పుణ్యక్షేత్రంగా నిలబెట్టాయి. ఆయన భక్తి కేవలం పూలమాలలకే పరిమితం కాలేదు, శిలలతో చరిత్రను చెక్కిన అపురూప నిర్మాణంగా మారింది.
ఇంజనీరింగ్ అద్భుతాలు..ఆకాశాన్ని తాకే గాలిగోపురాలు
వెంకటాద్రి నాయుడి శిల్పకళా పోషణకు, నాటి ఇంజనీరింగ్ నైపుణ్యానికి మంగళగిరిలోని పానకాల స్వామి ఆలయ గాలిగోపురం ఒక సజీవ సాక్ష్యం. అప్పట్లోనే దాదాపు 153 అడుగుల ఎత్తుతో, 11 అంతస్తులతో ఆయన నిర్మించిన ఈ గాలిగోపురం దక్షిణ భారతదేశంలోనే అత్యంత ఎత్తైన కట్టడాలలో ఒకటిగా నిలిచిపోయింది. ఇది కేవలం ఒక భక్తి చిహ్నమే కాదు, ఆ కాలపు అద్భుతమైన నిర్మాణ కౌశలానికి నిదర్శనం. మంగళగిరితో పాటు చేబ్రోలు, పొన్నూరు వంటి ప్రాంతాల్లో ఆయన కట్టించిన ఆలయాలు నేటికీ చెక్కుచెదరక, ఆయనలోని గొప్ప కళాభిమానిని. ధర్మ రక్షకుడిని ప్రపంచానికి చాటిచెబుతున్నాయి. ఆనాటి పాలకులలో ఇంతటి శిల్పకళా దృష్టి ఉన్నవారు అరుదని చరిత్రకారులు సైతం కొనియాడుతుంటారు.
అమరావతి మహాచైత్యం వెలుగులోకి..చరిత్ర గతిని మార్చిన తవ్వకాలు
రాజా వాసిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయుడు అమరావతిని తన నూతన రాజధానిగా తీర్చిదిద్దుతున్న తరుణంలోనే, అప్పటి వరకు మరుగున పడి ఉన్న అద్భుతమైన చరిత్ర ప్రపంచానికి పరిచయమైంది. 1797లో నగర నిర్మాణ పనుల్లో భాగంగా జరిపిన తవ్వకాల్లో, ప్రపంచ ప్రసిద్ధ అమరావతి మహాచైత్యం (బౌద్ధ స్థూపం) బయటపడటం ఒక చారిత్రక అద్భుతం. అది కేవలం రాళ్లు దొరకడం కాదు, ఒకనాటి శాతవాహనుల వైభవం, బౌద్ధ ధర్మ వైశిష్ట్యం తిరిగి ప్రాణం పోసుకోవడం. ఆ తవ్వకాల ద్వారా బయటపడిన అపురూపమైన శిల్పాలు, స్తూప చిహ్నాలే నేడు అమరావతిని ప్రపంచ పటంలో ఒక విశిష్టమైన సాంస్కృతిక కేంద్రంగా నిలబెట్టాయి.
మెకంజీ సాక్ష్యం..శిల్పకళా సంరక్షణలో రాజా వారి ముద్ర
అమరావతి శిల్పకళా వైభవం ప్రపంచానికి తెలియడంలో బ్రిటిష్ కల్నల్ కోలిన్ మెకంజీ డైరీ విశేషమైన పాత్ర పోషించింది. మెకంజీ అమరావతిని సందర్శించినప్పుడు, రాజా వెంకటాద్రి నాయుడు ఆ శిల్పాలను అత్యంత గౌరవంతో, శ్రద్ధతో సంరక్షిస్తున్న తీరును చూసి ఆశ్చర్యపోయారు. ఆనాటి కైఫియత్తుల ప్రకారం, బయటపడిన శిల్ప సంపదను పాడు చేయకుండా, వాటి చారిత్రక ప్రాధాన్యతను గుర్తించిన తొలి వ్యక్తి వెంకటాద్రి నాయుడే. అమరావతి శిల్పకళ అంతర్జాతీయ స్థాయిలో గుర్తింపు పొందిందంటే, దానికి ఆయన ఆనాడు వేసిన పునాదే ప్రధాన కారణమని మెకంజీ రికార్డులు స్పష్టం చేస్తున్నాయి.
సంధి కాలపు ధ్రువతార..మార్పుల మధ్య సుస్థిర పాలన
రాజా వాసిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయుడు ఆంధ్రదేశ చరిత్రలో అత్యంత క్లిష్టమైన సంధి కాలానికి చెందిన వారు. 18వ శతాబ్దం చివర, 19వ శతాబ్దం ప్రారంభం (1761-1817) అంటే అటు మొఘల్ సామ్రాజ్య వైభవం క్రమంగా క్షీణిస్తూ, ఇటు బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ వేగంగా తన కోరలు చాస్తున్న తరుణం. అటువంటి అస్థిరమైన రాజకీయ వాతావరణంలో కూడా, ఆయన దాదాపు 34 ఏళ్ల పాటు (1783-1817) తన అద్భుతమైన పరిపాలనా దక్షతతో సంస్థానాన్ని సుస్థిరంగా ఉంచగలిగారు. విదేశీయుల ప్రభావం పెరుగుతున్నా, తన స్వయం ప్రతిపత్తిని కాపాడుకుంటూ ప్రజారంజకమైన పాలన సాగించడం ఆయన రాజనీతిజ్ఞతకు నిదర్శనం.
మాతృ..పితృ భక్తికి నిలువుటద్దం
రాజా వాసిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయుడు పరిపాలన కేవలం అధికార దర్పం కాదు. అది అచ్చమైన ప్రజారంజక పాలన. దాదాపు 33 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ కాలంలో, తన సంస్థానంలోని 552 గ్రామాలు మరియు పట్టణాలను ఒక తండ్రిలా సంరక్షిస్తూ అభివృద్ధి పథంలో నడిపించారు. ఆయన వ్యక్తిత్వంలోని మరో అద్భుత కోణం తల్లిదండ్రులపై గల అపారమైన గౌరవం. తన తండ్రి జగ్గయ్య జ్ఞాపకార్థం జగ్గయ్యపేట పట్టణాన్ని, అలాగే తన తల్లి అచ్చమ్మ పేరు మీద అచ్చంపేట ప్రాంతాన్ని నిర్మించి అభివృద్ధి చేయడం ద్వారా తన మాతృ..పితృ భక్తిని చాటుకున్నారు. నేటికీ ఆ పట్టణాల పేర్లు వింటుంటే, ఒక గొప్ప పాలకుడు తన తల్లిదండ్రుల పట్ల చూపిన కృతజ్ఞత, సంస్కారం మన కళ్లముందే కదలాడుతాయి.
అమరావతి పునర్వైభవం..ఒక కొత్త శకానికి నాంది
వెంకటాద్రి నాయుడి పాలనా కాలం అమరావతి ప్రాంతానికి ఒక స్వర్ణయుగమనే చెప్పాలి. శతాబ్దాల తరబడి ప్రాభవం కోల్పోయిన అమరావతికి ఆయన పాలనలోనే తిరిగి ప్రాణం పోయబడింది. రాజకీయంగా జమీందారీ వ్యవస్థలో ఉన్నప్పటికీ, ఆయన చేపట్టిన ధార్మిక కార్యక్రమాలు, దేవాలయాల నిర్మాణాలు ఆ ప్రాంతాన్ని దక్షిణ భారతదేశంలోనే ఒక గొప్ప ఆధ్యాత్మిక కేంద్రంగా మార్చాయి. చరిత్ర మలుపు తిరుగుతున్న వేళ, ఒకవైపు ఆధునిక పోకడలు వస్తున్నా.. మరోవైపు మన ప్రాచీన సంస్కృతిని, ఆధ్యాత్మిక వైభవాన్ని కాపాడుతూ ఆయన సాగించిన పాలన నేటికీ అమరావతి చరిత్రలో ఒక చెరిగిపోని ముద్రగా నిలిచిపోయింది.
అమరావతి పితామహుడికి ప్రభుత్వ నీరాజనం
ఆధునిక అమరావతి స్వప్నానికి ఆద్యుడైన రాజా వాసిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయుడి చారిత్రక వారసత్వానికి ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం అరుదైన గౌరవాన్ని కల్పించింది. ఆయన జయంతిని (ఏప్రిల్ 27) రాష్ట్ర అధికారిక ఉత్సవంగా నిర్వహిస్తున్నట్లు 2026, ఏప్రిల్ 26వ తేదీ ఆదివారం నాడు ప్రభుత్వం సంచలన ప్రకటన చేసింది. అమరావతి అభివృద్ధి కమిటీ ఛైర్మన్ డాక్టర్ జాస్తి వీరాంజనేయులు చేసిన అర్థవంతమైన విజ్ఞప్తికి ముఖ్యమంత్రి నారా చంద్రబాబు నాయుడు తక్షణమే సానుకూలంగా స్పందించడంతో, ప్రభుత్వ ముఖ్య కార్యదర్శి శ్యామలరావు ఈ మేరకు అధికారిక ఉత్తర్వులు (G.O.) జారీ చేశారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా అన్ని జిల్లాల్లో ఈ వేడుకలను ఘనంగా నిర్వహించాలని కలెక్టర్లను ఆదేశించారు. ఈ నిర్ణయంతో అమరావతి ప్రాంత చరిత్రకు, ఆ మహనీయుడి త్యాగ నిరతికి సముచిత స్థానం దక్కినట్లయింది, ఇది తెలుగు జాతి గర్వించదగ్గ సందర్భం.
Next Story