స్త్రీ శక్తి మహిళలకు ఇచ్చిందేమిటి?

పల్లెవెలుగు, అల్ట్రా పల్లెవెలుగు, ఎక్స్‌ప్రెస్, సిటీ ఆర్డినరీ, మెట్రో డీలక్స్ సేవల్లో ఈ సదుపాయం అమలవుతోంది. పథకానికి నెలకు రూ.160 కోట్ల చొప్పున, 2026 ఆగస్టు వరకు రూ.2,160 కోట్లు ఏపీఎస్‌ఆర్టీసీకి విడుదలయ్యాయి. ఏడాది నాటికి మహిళా ప్రయాణికుల వాటా 40 శాతం నుంచి 62 శాతానికి పెరిగింది. రోజువారీ మహిళా ప్రయాణికుల సంఖ్య 9.47 లక్షల నుంచి 24 లక్షలకు చేరింది. పథకం పరిధిలోని బస్సుల ఆక్యుపెన్సీ 93 శాతం.

అయితే ఈ సంఖ్య కేవలం రికార్డేనా, లేక మహిళల రోజువారీ జీవితంలో నిజంగా మార్పు తెచ్చిందా అనేది ప్రశ్న. టికెట్టు లేకుండా బస్సు ఎక్కడం ఒక విషయం. ఎక్కడికి, ఎందుకు, ఎవరి అనుమతితో ఎక్కుతున్నారు అనేది మరో విషయం. చలనశీలత అంటే ఇంతవరకు ఆగిపోయిన ప్రయాణం ఇప్పుడు సాధ్యమవడం. ఆత్మవిశ్వాసం అంటే ఆ ప్రయాణం కోసం ఇంటి వద్ద డబ్బు అడగకుండా, సమయం చూసుకుని బయటకు రాగలగడం.

ఉదయం పనికి బయలుదేరే కూలీలకు ఇది రోజువారీ ఖర్చు తగ్గింపు. పల్లె నుంచి పట్టణానికి వెళ్లే మహిళకు టికెట్టు రూ.30–50 ఉంటే, నెలకు రూ.1,500–2,000 ఆదా. ఆ సొమ్ము చాలామంది ఇళ్లలో కూరగాయలు, పిల్లల నోట్‌బుక్, మందుల బిల్లుకు వెళ్తోంది. కొందరికి అదే డబ్బు కారణంగా వారానికి రెండు సార్లు వెళ్లే పని ఇప్పుడు ప్రతిరోజూ సాధ్యమవుతోంది. ఉచిత ప్రయాణం ఇక్కడ ఉపాధిని పెంచలేదు. ఉపాధికి వెళ్లే దారిలో ఉన్న అడ్డును తగ్గించింది.

కళాశాలకు వెళ్లే విద్యార్థినులకు ఇది హాజరు ప్రశ్న. హాస్టల్ ఫీజు భరించలేని ఇంటి నుంచి వచ్చే విద్యార్థినికి బస్సు ఛార్జీ నెల ఖర్చుల్లో పెద్ద అంశం. ఉచిత టికెట్టు వల్ల కొందరు కోర్సు కొనసాగిస్తున్నారు. మరికొందరు ఇంటర్, డిగ్రీ తర్వాత జిల్లా కేంద్రంలో కోచింగ్, కంప్యూటర్ కోర్సుకు వెళ్లగలుగుతున్నారు. ఇది నేరుగా ఉద్యోగం ఇవ్వదు. కానీ చదువు మానేసే ఒక కారణాన్ని తీసేస్తుంది.

ఆసుపత్రికి వెళ్లే రోగుల అటెండర్లకు ఇది అత్యవసర ఖర్చు తగ్గింపు. ప్రభుత్వ ఆసుపత్రి ఉచితమైనా, రోగిని తీసుకెళ్లే భార్య, కోడలు, తల్లికి రాకపోకల ఛార్జీ భారమే. పిల్లలను తీసుకెళ్లే తల్లులకు ఇది పాఠశాల, అంగన్‌వాడీ, తల్లి సమావేశం, రేషన్ షాపు వంటి చిన్న ప్రయాణాలను సాధ్యం చేస్తోంది. ఇంతవరకు ‘అవసరమైతేనే వెళ్తా’ అనుకునే పనులు ఇప్పుడు ‘వెళ్లొచ్చు’ అనే పనులుగా మారాయి.

బలాలు ఇక్కడే ఉన్నాయి. డబ్బు లేక ప్రయాణం ఆగిపోయే పేద, మధ్యతరగతి మహిళకు టికెట్టు అడ్డంకి తొలగింది. గ్రామం–పట్టణం మధ్య రాకపోక పెరిగింది. మహిళలు బస్సులో ఎక్కువగా కనిపించడం వల్ల కొత్త ప్రయాణికురాలికి భయం తగ్గుతోంది. ఆర్టీసీ ఛైర్మన్ కొనకళ్ల నారాయణరావు చెప్పినట్లు, సిబ్బంది సజావుగా అమలు చేయడం వల్ల పథకం రోజువారీ అలవాటుగా మారింది. ముఖ్యమంత్రి చెప్పినట్లు, ఆదా అయిన సొమ్ము పిల్లల చదువు, ఇంటి అవసరాలు, భవిష్యత్తుకు వెళ్లాలన్నదే ప్రభుత్వ ఆకాంక్ష.

లోపాలు కూడా అదే బస్సు సీట్లపై కనిపిస్తాయి. ఉచిత ప్రయాణం వల్ల బస్సులు నిండిపోతున్నాయి. నిలబడి ప్రయాణం, ఆలస్యం, పీక్ అవర్స్‌లో సీటు దొరకకపోవడం తరచూ వినిపించే ఫిర్యాదులు. పథకం ఐదు రకాల సేవలకే పరిమితం. సూపర్ లగ్జరీ, కొన్ని దూరపు సర్వీసులు దీని బయట. గ్రామీణ మహిళకు బస్సు టైమింగ్, చివరి బస్సు, రాత్రి భద్రత ఇంకా పెద్ద అడ్డంకులు. టికెట్టు ఉచితమైనా, చీకటి పడిన తర్వాత బస్టాప్ నుంచి ఇంటికి నడక సురక్షితం కాకపోతే చలనశీలత అర్ధంతో ఆగుతుంది.

మరో పరిమితి ఏమిటంటే, ఆదా అయిన డబ్బు ఎల్లప్పుడూ మహిళ చేతిలో ఉండదు. కొన్ని ఇళ్లలో అది ఇంటి ఖర్చుకు వెళ్తోంది. మరికొన్నిటిలో భర్త, మగవారి ఖర్చుకు జారిపోతోంది. ఉచిత బస్సు స్వయం నిర్ణయ హక్కును పెంచుతుందా, లేక కుటుంబ ఖర్చు తగ్గించే సాధనంగా మాత్రమే మిగులుతుందా అనేది క్షేత్రస్థాయిలో చూడాల్సిన అంశం. రూ.3,500 కోట్లు మహిళల ఆదరణను చెబుతుంది. అది వారి స్వాతంత్య్రాన్ని ఎంతవరకు పెంచిందో చెప్పదు.

అందుకే ఈ కథనానికి బస్సు ప్రయాణమే పద్ధతి. ఉదయం 7 గంటల పల్లెవెలుగు, మధ్యాహ్నం ఆసుపత్రి వైపు వెళ్లే సిటీ సర్వీసు, సాయంత్రం కళాశాల విద్యార్థినుల ఎక్స్‌ప్రెస్ — ఈ మూడు బస్సుల్లో ప్రయాణించి, పేర్లు, ఊళ్లు, వయసు నమోదు చేసి మాట్లాడితే సంఖ్యల వెనక ఉన్న జవాబు వస్తుంది. అడగాల్సిన ప్రశ్నలు సూటివి. టికెట్టు లేకపోతే ఈ ప్రయాణం ఆగిపోయేదా? నెలకు ఎంత ఆదా అవుతోంది, అది ఎవరి చేతికి వెళ్తోంది? ఇంతవరకు వెళ్లని చోటికి ఇప్పుడు వెళ్తున్నారా? రాత్రి, నిండు బస్సు, చివరి సర్వీసు వల్ల ఎక్కడ ఆగిపోతున్నారు?

ఆ సమాధానాలే స్త్రీ శక్తి మహిళలకు చలనశీలత, ఆత్మవిశ్వాసం ఇచ్చిందా లేదా అనే ప్రశ్నకు ఆధారం. 100 కోట్ల ప్రయాణాలు పథకం నడుస్తోందని చెబుతాయి. అది మహిళల జీవితంలో ఏమి మార్చిందో బస్సు సీట్లపైనే తెలుస్తుంది.